Bia “Ngự kiến Thiên mụ tự” tại chùa Thiên Mụ
Bia “Ngự kiến Thiên mụ tự” hiện lưu giữ tại chùa Thiên Mụ, nằm trên đồi Hà Khê, bên dòng sông Hương, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế, được công nhận là Bảo vật quốc gia tại Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15/01/2020 của Thủ tướng Chính phủ.
Bia đá do chúa Nguyễn Phúc Chu dựng năm 1715 ghi nhận lại việc trùng kiến chùa Thiên Mụ và trung hưng Phật giáo ở Đàng Trong phía nam. Minh vương Nguyễn Phúc Chu (阮福淍, 1675 – 1725) là vị chúa Nguyễn thứ sáu của chính quyền Đàng Trong (ở ngôi từ 1691 đến 1725). Dòng chúa Nguyễn vốn gốc ở Gia Miêu, huyện Tống Sơn, Thanh Hoá.
Bia đá được tạo tác rất đẹp, gồm hai phần: bia đá và bệ bia, mang phong cách bia đá thế kỷ XVIII. Kích thước bia: cao 389cm, rộng 168cm, dày 25cm; đế bia (khắc hình linh quy): dài 224cm, rộng 165cm, cao 66cm. Lòng bia khắc bài minh gồm hơn 1.250 chữ Hán.
Bia “Ngự kiến Thiên Mụ Tự” của chúa Nguyễn Phúc Chu tại chùa Thiên Mụ gồm có 2 phần: Bia (cao 3,89m, rộng 1,68m, dày 0,25m) và đế bia (rùa đội bia dài 2,24m, rộng 1,65m, cao 0,66m; bệ bia mỗi cạnh dài 1,73m, cao 0,52m).
Bia đá được ghép từ hai tấm đá lớn, thuộc hai loại đá khác nhau. Trán bia làm bằng cẩm thạch trắng, chạm nổi đồ án “long vân”, “thủy ba”. Phần trung tâm phía trên theo chiều ngang chạm nổi hai chữ Hán: 御建 (Ngự kiến) và ba chữ Hán: 天姥寺 (Thiên Mụ Tự) ở phía dưới theo chiều dọc, trong khung hình chữ nhật đứng. Khắc chồng lên hai chữ 天姥 (Thiên Mụ) là hình dấu ấn khắc 9 chữ Hán theo lối chữ triện: 大越國阮主永鎮之寳 (Đại Việt quốc Nguyễn Chúa vĩnh trấn chi bảo). Phần thân bia làm bằng sa thạch màu xám, có hình chữ nhật. Lòng thân khắc bài ký và minh của chúa Nguyễn Phúc Chu, gồm 1.250 chữ Hán. Đế bia được tạo hình theo kiểu thức rùa đội bia. Rùa được tạc từ đá hoa cương nguyên khối, tạo hình rất sinh động đầu ngẩng lên cao, vươn ra ngoài và có kích thước rất lớn, cân đối hài hòa với chiều cao của bia. Bốn chân rùa đặt trên bệ đá, được chạm trổ uyển chuyển như đang bơi. Đặc biệt ở những vùng cổ chân hoặc bụng được tạo hình tả thực với những nét chạm khắc mềm mại nhằm biểu thị vùng thịt mềm của rùa, khiến tác phẩm điêu khắc trở nên cực kỳ sống động. Rùa được đặt trên bệ hình vuông, có 4 chân quỳ, trang trí chạm nổi hồi văn hình “kỷ hà” thanh thoát. Hình thức con rùa đội bia trong “Ngự kiến Thiên Mụ Tự” là một tác phẩm nghệ thuật, được tạo tác một cách sống động.
Bài minh văn trên bia đá khá dài gồm 1260 chữ, khắc chữ chân phương, ca ngợi đạo Phật, mở rộng đất nước về phía nam, quá trình tôn tạo, mô tả vẻ đẹp chùa Thiên Mụ. Đáng chú ý, cuối bài minh còn được khắc bài thơ nổi tiếng của chúa Nguyễn Phúc Chu:
Phiên âm Hán Việt như sau:
“Việt quốc chi nam hề, giai thủy giai san.
Bảo sát chi tráng hề, nhật chiếu thiền quan.
Tính chi thanh tĩnh hề, khê hưởng sàn sàn.
Quốc chi điện an hề, tứ cảnh u nhàn.
Vô vi chi hóa hề, Nho Thích đồng ban.
Ký tư thắng khái hề, nhân quả hồi hoàn.
Kiến tiêu lập đích hề, thành tồn tà nhàn.”
Tạm dịch:
“Nước Việt phương Nam, non sông hùng vĩ thay,
Chùa chiền tráng lệ, cửa Thiền sáng đêm ngày.
Trong tâm tĩnh tại, lắng nghe dòng suối chảy,
Đất nước thanh bình, cảnh đẹp lòng ngất ngây.
Vô vi Đạo Phật, đạo nho cùng giáo hóa,
Vài dòng cảm khái, trên đời có nhân quả,
Ta dựng bia, ngăn lòng tà, khuyến lòng ngay”
(Bản dịch của Trịnh Sinh)
Bài thơ của chúa Nguyễn Phúc Chu đã phản ánh tâm thế của những người đi mở cõi phương nam, đã vượt Hoành Sơn vào đất Thuận Hóa, dựng nên một đế chế mới nối dài 9 chúa, 13 vua nhà Nguyễn. Vượt qua những khó khăn buổi đầu, đến chúa Nguyễn đời thứ 6 là Nguyễn Phúc Chu đã tạo dựng được một xã hội thanh bình, dân tình chung sức xây đắp cuộc sống yên vui. Lúc này, đạo Phật và đạo Nho cùng thịnh hành trong tâm thế người Việt.
→ Bia đá 4 mặt tại chùa Keo Thái Bình Hưng Yên
→ Bia đá tại ngôi Đình cổ nhất Việt Nam
→ Bia Khiêm Cung Ký tại Khiêm Lăng (lăng vua Tự Đức)
→ Mẫu bia “Ngự Kiến Thiên Mụ Tự” tại chùa Thiên Mụ Huế
→ Bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” chùa Thanh Mai Hải Phòng
